ERROTAN BERBETAN

Joan den egunean ezagun baten hitzek zer pentsaturik eman zidaten. Hura kexu zegoen Katalunian katalan hiztun asko ohituta daudelako (katalanez ez dakien) haiei norbait gaztelaniaz zuzenduz gero ere katalanez jarraitzera.

Gaztelaniazko hiztunenganako errespetu falta omen da portaera hori, haren iritziz. Errespetu falta? Ez dakit, bada; azken finean, haien herrian daude katalanak eta hango herritar ia guztiek katalana ulertzen dute. Oro har, esango nuke katalanak hiztun asertiboak direla, alegia horrelako egoeretan hizkuntza ez aldatzen eta katalanez eroso hizketan jarraitzen ohituta daudela.

Gogora etortzen zait lantokian behin eta berriro ikusten dudanean euskal hiztunak euskaraz ari direlarik lankide bat -askotan elebiduna- gaztelaniaz zuzentzen zaiela, besteak euskaraz ari direla erreparatu gabe.

Azken kasu horretan, askotan inor ez da harritzen. Akaso, euskal hiztunek harridura-sentimendu isildu eta, hizkuntza aldarazi dietela jabetu gabe, gaztelaniara aldatzen dira.

Bolo-bolo irratian entzun dut uda pasata hiztunen asertibotasunari buruzko tailerra antolatzera doazela Errotaburun.

Euskal Autonomia Erkidegoko IV. Mapa Soziolinguistikoaren datuen berri eman zuen Jaurlaritzak joan den apirilaren bukaeran. Herritar elebidunak gora doazela azpimarratu zuten, besteak beste.

Alde batetik, datu positibo batzuk eman zituzten:

• EAEko biztanleen herena baino gehiago euskalduna da. Hiriguneetan zabaltzen ari dira euskal hiztunak.
• Euskara ulertu baina hitz egiten ez dutenak biztanleriaren %15 dira. Datu horrek bidea ireki dezake euskaldun pasiboak euskal hiztunon artean daudenean harremana euskaraz izan dezaten.
• Herritar elebidunen artean %44k gaztelania du ama hizkuntza (%59 dira 35 urtetik beherakoen artean). Horrek esan nahi du euskal hiztunon mundua irekia dela eta hiztun gehiago hartzeko bidea zabalik duela.

Bestetik, euskal hiztunon komunitateari erronka handi bat agertzen zaio, besteak beste: nolako atxikimendua dugun euskararekin. Izan ere, hizkuntz afektibitatea lantzea ezinbestekoa da, adibidez herritar elebidun berrien artean euskara etxeko hizkuntza gisa zabaltze aldera: ama hizkuntza gaztelania duten elebidunen %11k bakarrik erabiltzen du euskara familia-hizkuntza gisa. Eta hor, lagunartean eta lankide giroan bezala, afektibitateak zerikusi handia du elementu erakargarri gisa.

• Mapa Soziolinguistikoa

Zorionak eman berri dizkiete Gipuzkoako Diputazioko hainbat langileri Jaurlaritzako langile euskaldunen blogean (Tiraka). Izan ere, Aldundiko hainbat langileren artean, hamabik aukeratu zuten sinadura elektronikoari buruzko ikastaroa euskaraz egitea; gainerakoek, euskal hiztunak tartean, gaztelaniaz egiteko aukera jakinarazi zioten Aldundiko Prestakuntza Zerbitzuari. Blog horretakoen ustez, hamabi horien aukera ez da ohikoa izaten haien lan inguruetan, eta egoki ikusi dute ikastaroa euskaraz egitea aukeratu dutenak zoriontzea.

Zorionez, gero eta gehiago dira Diputazioan lanerako formazioa euskaraz egitea aukeratzen duten euskal hiztunak. Arrazoiak hainbat dira: lana euskaraz (ere) egiten dutenez, egokia eta beharrezkoa izatea; familian, lagunartean eta bizilekuan euskaldun bizi diren aldetik, lanean ere euskaraz formatzea natural ikustea; euskaraz formatzea oportunitate profesional interesgarritzat hartzea; …

Bestetik, komenigarria da gogoratzea oraindik Diputazioan euskaraz antolatutako hainbat ikastaro egin gabe geratzen direla pertsona gutxi dagoelako izena eman gabe. Horrelakoetan, Prestakuntzako antolatzaileentzat irtenbide bat izan daiteke langileen artean informazio gehiago zabaltzea eta profesional publiko  gisa euskaraz formatzeko motibazioa sustatzea.

Gainera, Diputazio osoko ikastaroetan ez ezik, departamentu bakoitza formazioan zertan hobetu badago: eguneroko lanei egokitutako ikastaroak antolatzea, euskaraz egiteko aukerak areagotzea eta hizkuntz irizpideak hobetzea...

Azkenik, hainbat lankideren ustez, langileen prestakuntza saioak euskaraz ematea Diputazioko euskal hiztunen artean laneko hizkuntz ohitura berriak sortzeko bide bat da. Hor erronka interesgarria dugu bai Aldundiak (euskarazko saio gehiago antolatzea) eta bai euskal hiztunok (euskarazko formazio saioetan izena ematea).

• Prestakuntza euskaraz, badator…

Esnatu berritan harrapatu ninduen. Goizeroko gosari legea egiten ari nintzen, irratiak loaren azken orratzetik askatu ninduenean. Andoni Aizpururena iruditu zitzaidan ahotsak kontsumo iraunkorraren aldeko mezua helarazi zidan, Eusko Jaurlaritzaren Inguramen eta Lurralde Antolamendu sailaren izenean. Kontsumo iraunkorra. Harrapazank!

Lehendik kontsumismoaren apologia neurrigabea egiten duen publizitate zaparrada eta mezu subliminalen zirimiria nahikoa iruditu ez, eta gainetik Herri Administraziotik ere etengabe kontsumitzera bultza behar ote ninduten ba? Izan ere, hori baita nire euskal senak ulertzen duena kontsumo iraunkorra entzutean: etengabeko kontsumoa. Badakit gaztelaniazko “sostenible” horren baliokidetzat euskaraz “iraunkor” emana duela Euskaltzaindiak. Agian testuingururen batean (edo gehienetan, behar bada) baleko izan liteke itzulpen hori. Baina den-denetan ez da bikote hori ongi uztartzen. Eta, nire ustez, hemen aipatutako kasua nabarmena da.

Utzi diezaiogun Eroskiri eguberrietan eta urte guztian (gaur egun eguberriek urte osoa irauten baitute, baina horretaz beste noizbait bueltatuko gara) kontsumo iraunkorra eskatzen; hori bai: gero guk kasurik ez egitekotan. Baina aldaketa klimatikoa saihesteko neurriei buruz ari garenean, eska dezagun kontsumo jasangarria, edo kontsumo eramangarria, edo neurrizko kontsumoa. Halakoxea dugu euskaldunok fama: gutako bakoitzak barruan filologo bat eramatearena. Horixe izango da agian nire bekatua ere; edota nire euskal sena kutsatu xamarra egotea; edo biak batera.

Pozik entzungo nuke lankideok diozuena. Puntua ipinita dago; erantzutea, libre.

---

Xabier Gaztelumendi

Langileen mugimendu handia ekarri dute Ogasun eta Finantza Departamentuan izandako behin-behineko lehiaketaren prozesuak (konkurtsilloa), hori dela-eta sortutako lanpostu hutsak betetzeko prozesuak eta unitate administratibo batzuen lekualdaketak. Giza eta lan harreman berriak ekarri dituzte horiek langileen artean.

Antzeko zerbait gerta daiteke laster ebatziko den errentako aldizkako 21 langile finkoen lan eskaintzaren ondorioz (fijo discontinuo direlakoak).

Oro har, lekuz aldatu diren langile gehienak elebidunak dira (bi hizkuntza ofizialak ezagutzen dituzte) eta langile asko euskal hiztunak dira (lankide, senide eta lagunen artean euskaraz bizi dira).

Hori horrela, bi galdera egin daitezke:

• zer hizkuntzatan sortuko dira lankide euskaldunen arteko harreman berriak?
• zer harrera egin/egingo zaie lantoki berrietan euskal hiztunei?: aurkezpen saioak, lan prozeduren hasierako azalpena, lan dokumentazioa, zerbitzu eta ataletako buruen langileekiko harreman hizkuntza...

Langile Euskaldunon Taldearen iritziz, behin-behineko lehiaketa aukera on bat da, batetik, departamentuan lankide berrien arteko harremanak euskaraz bideratzeko eta, bestetik, zerbitzu eta ataletako buruak beren langileekiko harreman hizkuntzan zenbateraino eragin dezaketen jabearazteko.

Asteburuaren ondoren, bulegoko kafemakina ondoan…

(Esther) – Hola, ¿qué tal? ¿Eres nuevo en el servicio, no?

(Xabier) – Sí, entré el lunes pasado, y poco a poco estoy conociendo a la gente y mi trabajo.

Handik astebetera, bulegoko lanlekuan…

(Amaia) – Xabier, ba al dakizu departamentuan antolatuko dela Nafarroa Oinez festaren aldeko laguntza-kanpaina bat eta barazki kontserbak salgai jarriko dituztela?

(Xabier) – Bai, Zergabilketako batek esan dit eta pentsatu dut alboko lankidearekin batera lata eta poto batzuk erostea.

(Esther) – Aizu, Xabier, ez nekien euskalduna zinenik. Nola ez zenidan adierazi lehengoan?

(Xabier) – Oso azalpen erraza du: zeure burua ez baitzenuen euskaraz aurkeztu… Bestela, erraz ohartaraziko zinen…

(…)

Noizean behin izaten dira horrelako elkarrizketak gure artean edo, are gehiago, arruntak direla esango genuke: inertziaz jokatzen dugulako edo uste okerretan oinarritzen garelako ez gara euskaraz zuzentzen solaskideari.

Elebidunok lehen hitza euskaraz eginez gero, solaskideari adierazten diogu berak euskaraz egin dezakeela eta, gainera, guk hizkuntza horretan jarraituko diogula. Horregatik, lehen hitza gure burua aurkezteko balio du, nolabait esanda.

Elebidunak zer neurritan aldatuko du hiztunak lehen hitza euskaraz eginez gero? Egin ezazue froga, eta ustekabe atsegina hartuko duzue. Izan ere, gure inguruan asko eta asko, kontrakoa uste arren, euskaldunak direlako.

Gainera, departamentuan euskaldunak asko garen tokian ere ez gara nagusi, eta norberaren hizkuntza portaera aldatzeak (lehen hitza euskaraz eginez, esaterako) hori apurtzen lagundu dezake.

Erraz aldatzen dugu hizkuntzaz euskaldunok

Uste baino gehiagotan euskaldunon artean hizkuntzaz aldatzen dugu. Norberaren edo ingurukoen hizkuntza ohituren inertziaren eraginez jokatzen dugu:

• gaztelaniaz hasten dugu elkarrizketa (baita askotan inork eskatu gabe ere), edo
• momentu batean hizkuntzaz aldatzen dugu (eta euskarari uko egin), edo
• euskarari eustean deseroso sentitzen gara.

Txiki-txikitatik, euskaldunok beste euskal hiztunekin euskaraz egiten ikasi dugu, baina inork ez digu erakutsi gauza bera egiten solaskidea beste hizkuntza batean mintzatzen zaigunean edo bestea zein hizkuntzatan mintzatuko zaigun ez dakigunean, baina jakin behar dugu beste irtenbide bat ikasi dezakegula: euskaldunekin euskaraz hitz egitea.

… baina beste irtenbide bat ikasi dezakegu (ikus BIDEOAK, gainean sakatuta)

• Xabier: "Euskaraz hizketan hasiz gero, euskaraz jarraitzeko posibilitatea dago".

• Anparo:“Lehen hitza euskaraz emana dut, eta inertziaz horrela jarraitzen dut”.

• Begoña: “Euskaldunoi gertatzen zaigu euskaraz entzuten dugunean hasten garela euskaraz hizketan; bitartean, erraz jotzen dugu gaztelaniara”.

Egunero erabili ditzakegun baliabideak

• lehen hitza euskaraz egitea, solaskideak esango digu bestela nahi badu
• solaskidea euskalduna dela jakinik, beti euskaraz jarraitu, hark ez egin arren
• elkarrizketa hasi aurretik, solaskideak euskaraz ba dakien galdetu
• solaskideari eskatu zurekin euskaraz egiteko
• euskaraz hitz egin ez baina ulertzen duen solaskide bat euskal hiztunen talde batera hurbiltzen bada, hari euskaraz egiteko aukera baloratu, hark gaztelaniaz egin arren (litekeena da euskaraz jakitea)
• taldean euskaraz ez dakienik ere bada, ez egin uko euskaldunekin euskaraz.

Euskal hiztunoi begiak irekitzen laguntzen digu Ferran Suay psikologo valentziarrak Administrazioa euskaraz aldizkarian argitaratutako artikulu batean:

• Txiki-txikitatik, euskaldunok beste hiztunekin euskaraz egiten ikasi dugu, baina inork ez digu erakutsi gauza bera egiten solaskidea beste hizkuntza batean mintzatzen zaigunean edo bestea zein hizkuntzatan mintzatuko zaigun ez dakigunean.

• Euskararen presentzia soziala areagotzeko ahalegin orok euskal hiztunak beren hizkuntzan mintza daitezen lortzeko egin beharko du, baita solaskidea euskalduna ote den ez dakitenean ere.

• Hainbat aurreiritzirekin jokatzen dugu askotan: euskaldunok hizkuntza aldatzea gizalegezkoa dela dioen ustea (eta erdaldunek ezin al dute al da gizalegezko izan, bada?).

• Norberaren hizkuntzari eustea jarrera asertiboa da eta, beraz, autoestimuarekin lotuta dago. Azken finean, helburua da gure hizkuntz aukera erosoago bizi dezagun lortzea.

Ikus Euskaraz bizi al gaitezke? artikulu osoa.

Hemen dituzue, Richard E. Littlebear hizkuntzalari cheyenneak 1996an Ipar Amerikako hizkuntza natiboen egoeraz eta biziberritzeko bideez egindako gogoeta interesgarri batzuk:

Ameriketako indigenon hizkuntzak ahozkoak izan dira betidanik. Haietako batzuk azken hiru mendeotan idazten hasi dira. Baina gure hizkuntzak irakasteko orduan ahozko tradizio hori hartu behar dugu gogoan.

Batzuetan ahozko tradizoa ukatu eta itsu-itsuan jarraitzen diogu hizkuntzak irakasteko ezagutzen dugun eredu bakarrari: ingelesa irakatsi ziguten modua, gramatikari hainbesteko indarra ematen diona. Gure hizkuntzak ahozko tradiziorik ez baleukate bezala irakastea porrota ekarri duten arrazoietako bat da, beraz, orain porrotaren tradizioaren antzeko zerbait daukagu.

Porrotaren tradizio hori dela eta ez dela, gure hizkuntza gordeko duen edozerekin geratzen gara liluratuta. Ondorioz, orain gure hizkuntza ustez salbatuko zuten konponbide bakarren letania bat dugu orain. Konponbide bakar bat laster beste konponbide bakar batek ordezkatzen du.

Adibidez, gutako batek esan zuen: "Jar ditzagun gure hizkuntzak idatziz". Egin egin genuen, eta hizkuntzek hiltzen jarraitu zuten.

Gero esan genuen: "Egin ditzagun hiztegiak gure hizkuntzenak". Egin genituen hiztegiak eta hizkuntzek hiltzen jarraitu zuten.

Ondoren esan genuen: "Trebatu dezagun gure jendea hizkuntzalaritzan, gure hiztunak".Egin egin genuen, eta hizkuntzek hiltzen jarraitu zuten.

Gero esan genuen: "Eska dezagun hezkuntza elebidunerako diru-laguntza". Egin egin genuen, eta hizkuntzek hiltzen jarraitu zuten.

Gero esan genuen: "Irakats ditzagun gure hizkuntzak eskoletan". Egin egin genuen, eta hizkuntzek hiltzen jarraitu zuten.

Gero esan genuen: "Sor ditzagun kultur produktuak kalitatekoak". Egin egin genuen, eta hizkuntzek hiltzen jarraitu zuten.

Gero esan genuen: "Grabatu dezagun gure zaharren mintzoa". Egin egin genuen, eta hizkuntzek, hala ere, hiltzen jarraitu zuten.

Ondoren: "Bideoak egin ditzagun, gure zaharrak zer egin tradizionaletan gure hizkuntzak ahoan". Egin egin genuen, eta hizkuntzek hiltzen jarraitu zuten.

Gero: "Jar ditzagun gure hiztunak CD-ROMean". Egin egin genuen, eta hizkuntzek hiltzen jarraitu zuten.

Azkenik baten batek esango du, "Izoztu ditzagun geratzen diren hiztun apurrak, honela teknologiak aurrera egiten duenean, haiek berpiztu eta hizkuntza natiboen hiztunak izango ditugu", eta egin egingo dugu eta hiztun hauek etorkizun urruneko mundu batean berpiztuko dira, euren hizkuntza dakiten bakarrak izango direna eta inork ez die ulertuko. Letania honetan konponbide bakoitzean gure hizkuntza salbatuko zuena ikusi dugu - eta hizkuntzak ez dira salbatu.

Kriogenia eta izoztea azken-azkenengo neurriak baino ez dira, jakina. Kontua da, irakaskuntza eta teknologiaren aurrerapen guztiarekin ere, eta harekin dugun menpekotasun gero eta handiagoarekin, gure hizkuntzak hiltzen ari direla oraindik. [...]

Ingelesaren eraginari aurre egiteko, familiak hizkuntzaren lehenengo irakaslea izateko papera berreskuratu behar du. Eurek erabili behar dute hizkuntza egunero, edonon, guztiekin. Baina irakastea eskolaren gain utziko badute, sostengua eman behar diote hari, eta ahozkotasunean oinarritutako irakasbideak erabiltzen dituztela ziurtatu.[...]

Ezin dugu beti ibil negarrez, gure hizkuntzen heriotzaren arrazoiak katalogatzen, horren ordez, aurrera egin behar dugu hizkuntzen biziberritzeko ahaleginetan izan diren arrakastei erreparatuta.

Zer ikasia izango lukete gugandik? Ala guk haiengandik gehiago?

4. Hizkuntza simetria. Ezinezkoa da Azpeitian administrazio publikoetan gaztelania erabili nahi duen edozeinek eskubide mugagabeak izatea eta, aitzitik, euskara erabili nahi duenak eskubide berberak erabili ezin izatea epaitegian, notariotzan, osasun zentroan edo erregistroan: euskaraz bizi nahi duenari hala bizitzeko aukera bermatu behar zaio, eta lortu egin behar du.

5. Derrigortasun data. Lanpostu bakoitzak derrigortasun data izan dezake, eta data hori betetzen denean soilik joko da hizkuntza eskakizuna nahitaezko exijentzia gisa lanpostu bete ahal izateko.

6. Zerbitzu hizkuntza. Normalean, hizkuntza eskakizuna nahitaezko exijentzia izan behar da jendaurreko postuetan eta unitate elebidunetan, herritar guztien hizkuntza eskubideak benetan beteko badira. Argi dago euskara, gaztelaniarekin batera, zerbitzu hizkuntza izan behar dela alor guztietan.

7. Lan hizkuntza. Euskara Gipuzkoako Foru Aldundiaren lan hizkuntza bilakatu nahi bada, oso garrantzitsua izango litzateke, diputatuek eta zuzendariek, euskaldunak diren kasuetan, txostenak, proposamenak eta barne prozedurak euskaraz tramitatzea. Normaltzat jo beharko litzateke funtzionarioei exijitzea, karguak betetzeko izendatzen direnean (zuzendariorde, idazkari tekniko, zerbitzuburu, unitateburu edo atalburuari dagokion kargua), ezinbesteko baldintza bezala eta gaitasun profesionalaren ezaugarri bezala, 3. edo 4. hizkuntza eskakizuna lortua izatea. Horrela, zuzendaritza edo ardura lanak eta koordinazio lanak euskaraz egin ahal izango dira.